Bir üretim şirketinin ERP sisteminde on yıllık sipariş, üretim, duruş, kalite ve satınalma kaydı bulunur. Bu kayıtlar teknik olarak bir veritabanıdır; işlevsel olarak ise kurumun hafızasıdır. Hangi müşteri hangi dönemde ne istedi, hangi ürün geçişi ne kadar sürdü, hangi tedarikçi ne zaman geç kaldı — hepsi orada durur.
Buna rağmen aynı şirkette haftalık üretim çizelgesi çoğu zaman birkaç deneyimli kişinin sezgisiyle hazırlanır. Sistem hatırlar, kurum hatırlamaz. Aradaki fark, yapay zekâ tartışmasının gerçek başlangıç noktasıdır.
Veri var, tanım yok
Kurumların yapay zekâ projelerinde karşılaştığı ilk duvar genellikle veri miktarı değildir. Veri fazlasıyla vardır. Duvar, verinin ne anlama geldiğinin yazılı olmamasıdır.
Bir duruş kaydında 'arıza' kategorisi bir tesiste mekanik duruşu, diğerinde operatör kaynaklı her türlü kesintiyi kapsayabilir. Bir sipariş tarihinin sisteme ne zaman girildiği ile müşterinin ne zaman talep ettiği farklı olabilir ve bu fark hiçbir yerde kayıtlı olmayabilir. Bu koşullarda kurulan bir model, veriyi değil veri girişi alışkanlıklarını öğrenir.
Model, kurumun nasıl çalıştığını değil, kurumun veriyi nasıl kaydettiğini öğrenir. İkisi aynı şey değildir.
Hatırlamayı kurmanın dört adımı
1. Karardan başlayın, veriden değil
'Elimizde veri var, ne yapabiliriz?' sorusu neredeyse hiçbir zaman iyi bir projeye dönüşmez. Doğru soru şudur: hangi karar her hafta tekrar ediyor, kim veriyor, ne kadar sürüyor ve yanlış verildiğinde maliyeti ne oluyor? Bu soruya cevap verebilen bir kurum, hangi veriye ihtiyacı olduğunu da bilir.
2. Verinin ne anlama geldiğini yazın
Her kritik alan için tanım, sahibi ve kalite kuralı tanımlanmalıdır. Bu, heyecan verici bir çalışma değildir; ancak modelin isabetini belirleyen şey büyük ölçüde budur. Tanım çalışması aynı zamanda kurumun kendi süreçlerini yeniden okumasını sağlar ve çoğu zaman model kurulmadan önce birkaç somut iyileştirme çıkarır.
3. Kararı değil, gerekçeyi görünür kılın
Planlamacıya 'bu çizelgeyi uygula' diyen bir sistem kullanılmaz. 'Bu çizelge şu üç alternatife göre toplam hazırlık süresini şu kadar azaltıyor, ancak şu siparişin terminini riske atıyor' diyen bir sistem kullanılır. Gerekçe, güvenin ön koşuludur.
4. Kararın kaydını tutun
Öneri kabul edildi mi, edilmediyse neden? Bu kayıt, hem modelin geliştirilmesi hem de kurumsal hafızanın büyümesi için en değerli veridir. Planlamacının sezgisi ancak böyle kurumsallaşır.
Neyi vaat etmemek gerekir
Bu alanda en büyük itibar kaybı, doğrulanmamış otonomi vaadinden gelir. Bir modelin insan onayı olmadan üretim çizelgesini uygulaması, teknik olarak mümkün olsa bile çoğu kurumda ne gerekli ne de arzu edilir. Karar hakkının kimde olduğu, sistemin tasarımında açıkça yazılı olmalıdır.
Yapay zekânın kurumsal değeri, insanın yerini almasında değil; deneyimli kişinin bildiğini kurumun da bilir hâle gelmesindedir. Bir kurumun hafızası, ancak hatırlamayı öğrendiğinde sermayeye dönüşür.
Bu yazı inefai'nin kurumsal görüşünü yansıtır. Genel bilgi amaçlıdır; kurumunuza özgü bir karar için mevcut durumunuzun ayrıca değerlendirilmesi gerekir.